تبلیغات
ابزار تلگرام

آپلود عکسابزار تلگرام برای وبلاگ

زبان شناسی همگانی دکتر داود مدنی و کامران درخشان - فردینان دو سوسور، كورش صفوی

زبان شناسی همگانی دکتر داود مدنی و کامران درخشان

فردینان دو سوسور، كورش صفوی

مقاله ی حاضر تلاشی است برای معرفی پدر زبان شناسی نوین و بازبینی آرای وی. برای دستیابی به این هدف، پس از شرح مختصری از زندگی این نابغه ی زبان شناسی، به مهم ترین نكاتی اشاره خواهد شد كه از سوی وی به شكلی منسجم عنوان شده و پایه های اولیه ی دانش زبان شناسی را تشكیل داده اند.

1. مقدمه

میشل فوكو به هنگام بحث درباره ی بنیانگذاران رشته های علمی و بنیانگذاران گفتمان، این دو را از یكدیگر متمایز می سازد و بر این اعتقاد است كه بنیانگذاران گفتمان، افرادی چون ماركس یا فروید به حساب می آیند كه مستقل از فعالیت گفتمانی خود نیستند. ما هربار درباره ی ماركسیسم یا فرویدیسم صحبت كنیم، به ناچار به آرای ماركس یا فروید اشاره می كنیم. این در حالی است كه بنیانگذاران رشته های علمی، مثلاً افرادی چون نیوتن، مستقل از رشته ی علمی ای اند كه بنیان نهاده اند. به عبارت ساده تر، فیزیك از نیوتن جداست و اگر به نوشتن درباره ی نیوتن بپردازیم، الزاماً درباره ی فیزیك مطلبی را به رشته ی تحریر درنیاورده ایم(-4). جاناتان كالر، با استناد به این دیدگاه فوكو، افرادی چون سوسور را استثناهای تاریخ می داند و معتقد است كه وی از سویی در طبقه ی بنیانگذارانی چون نیوتن قرار می گیرد و از سوی دیگر بازخوانی آرای وی ما را در حوزه ی گفتمانی خاصی قرار می دهد(-18ص135-134). به عبارت ساده تر، می توانیم سوسور را بنیانگذار دانش زبان شناسی بدانیم و در عین حال به معرفی دیدگاه وی بپردازیم و زمینه ی طرح نگرشهای بعدی را در زبان شناسی، در دیدگاه او جستجو كنیم.

اگرچه نزدیك به یك قرن از زمان حیات سوسور و دیدگاه وی در باب زبان شناسی فاصله گرفته ایم، اما هنوز در بسیاری از نوشته های زبان شناسان ایرانی و حتی غربی شاهد نوعی بدفهمی آرای پدر زبان شناسی نوین هستیم كه، دستِ كم به اعتقاد نگارنده ی این سطور، بیشتر از مطالعه ی كتب و نوشته های شارحان نشأت می گیرد. برای نمونه، بسیاری از شارحان آرای سوسور، گرایش به آن داشته اند تا دیدگاههای وی را در قالب چنددوگانی [dichotomy]، نظیر «صورت/ جوهر»، «زبان شناسی همزمانی/ زبان شناسی درزمانی»، «زبان/ گفتار» و جز آن معرفی كنند، در حالی كه این نوع طرح آرای سوسور به نارسایی در تعبیر نگرش وی منجر خواهد شد و با آنچه به واقع در یادداشتهای دانشجویان وی آورده شده است، مغایرت خواهد داشت.

در این نوشته، سعی بر آن است تا، علاوه بر معرفی دیدگاههای سوسور در باب زبان و روش مطالعه ی آن، نوع نگرش وی و زمینه ی طرح هر موضوع معلوم گردد. برای دست یازیدن به این مهم، پس از شرح مختصری از زندگی سوسور و شرایط اجتماعی و فضای علمی حاكم بر زمانه ی وی، نوعی طبقه بندی جدید از آرای این متفكر و بنیانگذار دانش نوین زبان شناسی به دست داده می شود، تا مخاطب نوشته ی حاضر نه تنها با دیدگاه های سوسور، بلكه با دلایل طرح این دیدگاهها آشنا شود.

2. از تولد تا مرگ

فردینان دو سوسور، به سال 1857م.، در خانواده ای از اشراف زادگان ساكن ژنو، به دنیا آمد. او یك سال پس از تولد زیگموند فروید و یك سال پیش از تولد امیل دوركهایم دیده به جهان گشود. پدربزرگش، اوراس بندیكت دوسوسور [Horace Bénédict de Saussure]، یكی از مشهورترین فیزیكدانان و زمین شناسان زمان خود بود كه به دلیل پژوهشهایش در زمین شناسی، هواشناسی و گیاه شناسی نواحی كوهستانی اروپا شهرت داشت. كتاب حجیم و پرجاذبه ی وی، در چهار مجلد به نام «سفرهایی در آلپ»، هنوز هم در میان اقلیم شناسان اروپایی مرجعی بی نظیر به حساب می آید. پدر فردینان، نیكولا تئودور دوسوسور [Nicolas Théodore de Saussure]، نیز از جمله شیمی دانان بنام عصر خود بود. او را یكی از پیشگامان فیزیولوژی گیاهی می دانند و نخستین دانشمندی معرفی می كنند كه روشهای شیمی را در بررسی تغذیه و تنفس گیاهان اعمال كرده است. پژوهشهای وی، در زمینه ی تخمیر و تبدیل نشاسته به قند و تركیب الكلها، در میان شیمی دانان هنوز نیز مرجعیت خود را حفظ كرده است.

فردینان در چنین خانواده ای به دنیا آمد. اشراف زادگی اش، از یك سو، و سنت خانوادگی اش، كه قویاً پایبند علوم طبیعی بود، از سوی دیگر، او را ملزم می ساخت تا در فیزیك و شیمی به تحصیل مشغول شود. اما انگار سرنوشت او به گونه ی دیگری رقم خورده بود. فردینان از درس و مدرسه فراری بود و شاید به همین دلیل، پدرش ترجیح داد تا او، برحسب سنتی كه در میان اشراف زادگان اروپایی كم و بیش متداول بود، به تحصیل پسرش در خانه تمایل یابد و سالهای آغازین درس و مشق او را به معلم سرخانه بسپارد. این موافقتِ پدر فرصت مناسبی برای فردینان فراهم آورد تا در همان ایام كودكی، ساعتها در كنار آدولف پیكته [Adolf Pictet]، دانشجوی فقه اللغه ی آن ایام و متخصص مشهور فقه اللغه ی آینده، بنشیند و به صحبتهای او در باب چگونگی مطالعه ی زبان گوش فرادهد. فردینان در پانزده سالگی، جدا از زبان فرانسه، با زبانهای آلمانی، انگلیسی، لاتین و یونانی آشنا بود و پیش از آنكه به سن ورود به دانشگاه برسد، زبان سنسكریت را نیز آموخته بود(-18ص11). وی در شانزده سالگی انشایی تحت عنوان «مقاله ای در باب زبانها» برای پیكته فرستاد و در آن نوشته مدعی شد كه تمامی زبانها ریشه در نظامی متشكل از دو یا سه همخوان بنیادین دارند. این ساده نگری احتمالاً پیكته را به تبسم واداشته است، ولی ذهن پویای او، آینده ای را برای این جوان پرشور تجسم می كرد كه حتی برای پدر فردینان قابل پیش بینی نبود.

فردینان در هجده سالگی، به سال 1875م.، وارد دانشگاه ژنو شد و، به پیروی از سنت خانوادگی اش، در رشته ی فیزیك و شیمی ثبت نام كرد. عدم علاقه اش به این رشته از همان نخستین روزهای آغاز تحصیل به خوبی مشهود بود و كار به جایی كشید كه استادانش، پس از گذشت چند ماه، درباره ی بی استعدادی فردینان برای پدر وی گزارشی فرستادند و ادامه ی این تلاش را بیهوده دانستند. در همان سالِ پُرتنش و بی نتیجه، فردینان بدون آگاهی پدر و مادرش به عضویت انجمن زبان شناسی پاریس درآمد و از همان انجمن معرفی نامه ای برای ورود به دانشگاه لایبزیك آلمان گرفت. اصرار فردینان و ناامیدی پدر از تحصیل فرزند در دانشگاه ژنو سرانجام والدین فردینان را متقاعد ساخت تا پسرشان را برای تحصیل در رشته ی فقه اللغه به دانشگاه لایبزیك بفرستند.

دانشگاه لایبزیك سرنوشت فردینان نوزده ساله را به كلی تغییر داد. در آن ایام، این دانشگاه كانون مكتب زبان شناسی تاریخی- تطبیقی نودستوریان [Junggrammatiker] به حساب می آمد و شرایطی را برای فردینان جوان فراهم می ساخت تا دانشجوی پویاترین مدرّسان جوان زمانه ی خود باشد.

سوسور چهار سال در دانشگاه لایبزیك به تحصیل اشتغال داشت و، در میان این ایام، نزدیك به یك سال و نیم نیز در برلین اقامت گزید. وی، در دسامبر 1878م. در برلین، مقاله ی «یادداشتهایی در باب نظام اولیه ی واكه ها در زبانهای هندواروپایی»(-7) را منتشر ساخت. این مقاله در بسیاری از محافل علمی با استقبال روبرو شد، به شكلی كه سوسور پیش از آنكه از رساله ی دكتری اش دفاع كند، در میان بسیاری از زبان شناسان آلمانی و فرانسوی، فردی نام آشنا به حساب می آمد.

سوسور، در سال 1881م.، در بیست و چهار سالگی، از رساله ی دكتری اش، كه به بررسی كاربرد حالت اضافی در زبان سنسكریت(-8) مربوط می شد، دفاع كرد و در رشته ی زبان شناسی تاریخی- تطبیقی از دانشگاه لایبزیك فارغ التحصیل شد. وی چند ماهی در لایبزیك ماند، ولی انگار اقامت بیشتر را در آلمان مطلوب خود ندید و همان سال راهی پاریس شد.

سوسور در فرانسه به موقعیتی مطلوب رسید. وی در همان سال ورودش به پاریس، تدریس زبانهای سنسكریت، گوتی و آلمانی علیای كهن را در مدرسه ی تجربی مطالعات عالی آغاز كرد. پس از پنج سال تدریس این زبانها، از حدود سال 1887م.، مطالب آموزشی این سه درس را بسط داد تا در موقعیتی مناسب بتواند از آنها در تدریس فقه اللغه ی هندواروپایی استفاده كند. او در همان سالها از جمله فعال ترین اعضای پیوسته ی انجمن زبان شناسی پاریس به حساب می آمد و حتی از سوی اعضای مسن تر این انجمن به عنوان نامزد دریافت نشان شوالیه لژیون دونور معرفی شد. اما پاریس نیز محل مناسبی برای ادامه ی زندگی او نبود. سوسور در تمامی این سالها هنوز مدرس میهمان به حساب می آمد و هنوز نیز در این امید بود كه تدریس یكی از دروس تخصصی اش را برعهده بگیرد. او تا آن ایام هنوز موفق نشده بود، حتی برای یك بار، به تدریس زبان شناسی تاریخی- تطبیقی بپردازد و، به همین دلیل، وقتی در سال 1891م. استخدام رسمی دانشگاه ژنو به وی پیشنهاد شد، پاریس را یكباره رها كرد و به شهر زادگاهش بازگشت تا مدرس دانشگاهی شود كه روزی بر بی استعدادی او در ادامه ی تحصیل تأكید كرده بود.

سوسور، كه در آن ایام سی و چهار سال از عمرش گذشته بود، سرانجام به مدرس رسمی دانشگاه مبدّل شد. او از سال 1892م. تدریس در دانشگاه ژنو را آغاز كرد؛ با این امید كه، پس از چند دوره تدریس سنسكریت و زبان شناسی تاریخی- تطبیقی، سرانجام كرسی درس زبان شناسی عمومی را به دست آورد و دیدگاه خود را درباره ی چگونگی مطالعه ی زبان، برای دانشجویانش معرفی كند. اما انگار سرنوشت مسیر دیگری را برای او تعیین كرده بود. در آن ایام، برحسب مقررات آموزشی دانشگاههای اروپا، كرسی هر درس در اختیار استادی قرار داشت و این كرسی تا زمان بازنشستگی آن مدرس به فرد دیگری انتقال نمی یافت. كرسی درس زبان شناسی عمومی، در زمان استخدام سوسور در دانشگاه ژنو، در اختیار یوزف ورتهایمر [Joseph Wertheimer] قرار داشت، كه در نوع خود استادی شایسته ولی پیرو سنتهای نودستوریان بود و علم را بر علمی بودن ترجیح می داد. سوسور باید صبر می كرد. در طول این سالها ازدواج كرد و صاحب دو پسر شد. به ندرت سفر می كرد و گاه در كلبه ای كه در خارج از ژنو برای خود ساخته بود روزها را به تنهایی سپری می كرد. دیگر خبری از نوشتن در كار نبود. گوشه نشینی هایش سبب شده بود تا بسیاری از زبان شناسان آن ایام، نام او را از یاد ببرند و، به تدریج، فعال ترین عضو انجمن زبان شناسی پاریس به دست فراموشی سپرده شود. او، در نامه ای به آنتوان مییه [Antoine Meillet] به تاریخ 4 ژانویه ی 1894م.، به این نكته اشاره می كند كه حتی از نوشتن ده سطر درباره ی مسایل زبانی عاجز است و به نظرش می رسد كه این دسته از مطالعات راه به جایی نمی برند و او باید نگارش كتابی را ‎آغاز كند كه محتوایش در ذهن او شكل گرفته و می تواند روش مطالعه ی زبان را معرفی كند(-11).

اما او هیچ گاه چنین كتابی را ننوشت. در تمامی این سالها، به جز چند پژوهش مختصر درباره ی زبان لیتوانیایی و افسانه های آلمانی قرون وسطی [Niebelungen]، تنها به جمع آوری اطلاعاتی در باب صورتهای تحریف شده ی [anagrams] اسامی خاص در سروده های شاعران لاتین زبان پرداخت، ولی چون از این داده ها به نتیجه ای نرسید به خود جرئت نداد تا آنها را به چاپ برساند. در جای خود، به نگرش او در این باره اشاره خواهیم كرد.

سرانجام در سال 1906م.، زمانی كه سوسور به سن پنجاه سالگی رسیده بود، در پی بازنشستگی صاحب كرسی درس زبان شناسی عمومی دانشگاه ژنو، مسئولیت تدریس این درس به عهده ی وی گذاشته شد؛ آن هم در زمانی كه سوسور حتی از جمع آوری یادداشتهایی برای بردن به كلاس درس اكراه داشت. او سه دوره ی متناوب- بار نخست در 7-1906م.، بار دوم 9-1908م.، و بار سوم 11-1910م.- به تدریس مبانی زبان شناسی پرداخت، بدون آنكه بتواند پیش بینی كند قرار است، چند سال بعد، یادداشتهای دانشجویان این سه دوره گردآوری شوند و به عنوان مهم ترین اثر كلاسیك زبان شناسی انتشار یابند.

فردینان دو سوسور در تابستان سال 1912م. بیمار شد و، پیش از آنكه مجالی برای تدریس چهارمین دوره ی زبان شناسی بیابد، در فوریه ی 1913م. دیده از جهان فروبست.

3. نوشته ای با نام سوسور

آنچه از سوسور پس از مرگ وی باقی مانده بود، تنها در حدی بود كه می توانست او را مدرس و محقق فقه اللغه و در اندازه های نودستوریان برجسته ای چون كارل بروگمن [Karl Brugmann] معرفی كند. اما در این میان، دو تن از همكاران سوسور در دانشگاه ژنو نظر دیگری داشتند. شارل بالی [Charles Bally] و آلبر سه شه یه [Albert Sechehaye] بر این باور بودند كه نگرش سوسور درباره ی زبان شناسی و دانش مطالعه ی زبان باید در یادها بماند و این كار تنها با گردآوری یادداشتهای دانشجویان این سه دوره امكان پذیر است.

یك سال پس از مرگ سوسور، كار گردآوری این یادداشتها به پایان رسید. از دو دوره ی اول و دوم، یادداشتهای لویی كایه [Louis Caille]، لئوپولد گوتیه [Leopold Gautier]، پل ریگارد [Paul Regard]، و آلبرت ریدلینگر [Albert Riedlinger] از مابقی كامل تر بودند و از دوره ی سوم، یادداشتهای ژرژ دگالیه [George Dégallier]، فرانسیس ژوزف [Francis Joseph] و به ویژه سه شه یه، كه در دوره ی سوم در كلاس سوسور شركت می كرد، مبنای كار قرار گرفتند. هماهنگی مطالب دو دوره ی اول و دوم به همت شاگرد مستقیم سوسور، آلبرت ریدلینگر، صورت پذیرفت و آلبر سه شه یه، كه در آن ایام از معدود زنان زبان شناس اروپا به حساب می آمد، یكدست سازی مطالب دوره ی سوم را به عهده گرفت. چند نكته ای نیز در یادداشتهای لویی بروتش [Louis Brütsch] بود كه به این مجموعه افزوده شد.(-9ص8)

جمع آوری یادداشتها، ساده ترین و شاید دقیق ترین بخش این كار عجیب بود. اگر قرار می شد مطالب هر سه دوره به تفكیك انتشار می یافتند، بسیاری از نكات چنین كتابی تكراری می نمود و انتشار مطالب هر یك از این سه دوره نیز ناقص به نظر می رسید. به همین دلیل، بالی و سه شه یه به اقدامی شگفت دست یازیدند كه شاید در آن ایام بهترین تصمیم به حساب می آمد. آنان بر پایه ی یادداشتهای دوره ی سوم، آن هم به این دلیل كه سه شه یه در آن درس در كلاس سوسور حضور می یافت، و افزودن مطالب ویژه ی دوره ی اول و دوم، و نیز چند یادداشتی كه از سوسور باقی مانده بود، مجموعه ای را فراهم آوردند كه به سال 1916م. به نام سوسور و با عنوان «دوره ی زبان شناسی عمومی» انتشار یافت. علاوه بر این كار عجیب، ژول رونژا [Jules Ronjat]، استاد زبانهای رومیایی دانشگاه ژنو، دستنوشته های آماده ی چاپ را بازخوانی كرد و در ترتیب مطالب و فصل بندی كتاب تغییراتی داد تا شكل نهایی كتاب فراهم آید.

به این ترتیب، كتابی از دیدگاههای سوسور پدید آمد كه در نوع خود منحصر به فرد بود. به گفته ی كالر، اكثر معلمان حتی از تصور اینكه نظراتشان به چنین شكلی به دست داده شود به رعشه می افتند؛ و به واقع نیز اگر اقدامی چنین نامناسب، با توجه به خطر سوءتعبیرها، در نهایت به تدوین اثری عمده بیانجامد، كاری منحصر به فرد است(-18ص15).

به هر حال، آنچه با عنوان «دوره ی زبان شناسی عمومی» در سال 1916م. به چاپ رسید، گردآوری خوانِشهای چند دانشجو، تنظیم این خوانِشها براساس خوانِشهای گردآورندگان، و تدوین نهایی این خوانِشهای دوم برحسب خوانِش نهایی استادی دیگر است و این همه، با نام فردی انتشار یافته است كه از كل این ماجرا بی خبر است.

در سال 1967م. رودلف انگلر(-12)، برای معرفی آرای سوسور، به اقدام دیگری دست زد. وی همان یادداشتهای دانشجویان این سه دوره را، بدون تنظیم مجدد و اعمال سلیقه ی شخصی، به چاپ رساند. تفاوتهای موجود میان مطالب این مجموعه ی جدید و كتابی كه در سال 1916م. به چاپ رسیده بود، حیرت انگیز است. با نیم نگاهی به این یادداشتها و آنچه «دوره ی زبان شناسی عمومی» نامیده شده است، می توان به راحتی دریافت كه تنظیم و ترتیب مطالب مندرج در «دوره ی زبان شناسی عمومی» همانی نیست كه سوسور برای تدریس خود برگزیده است. آنچه سوسور در كلاسهای درس خود درباره ی ماهیت نشانه مطرح ساخته به مراتب بیش از چند نكته ای است كه بالی و سه شه یه در كتاب «دوره ی زبان شناسی عمومی» آورده اند. بخشی كه در این كتاب تحت عنوان «آواشناسی» آمده است(-9ص95-63) به مطالب درسی سوسور در این كلاسها مربوط نیست و تازه آنچه در همین ارتباط در برخی از یادداشتهای دانشجویان دیده می شود، نشان می دهد كه سه شه یه و بالی یا رونژا اصطلاحات باب میل خود را به جای اصطلاحات مورد نظر سوسور به كار برده اند؛ و شاید از همه مهم تر اینكه سوسور در تدریس خود هیچ گاه به آنچه امروزه تحت عنوان دوگانی های سوسور [Saussure's dichotomies] معروف است، اشاره نمی كند.

او در درسهای خود هیچ گاه «زبان» [langue] و «گفتار» [parole] را به صورت یك دوگانگی مطرح نساخته و همواره «قوه ی نطق» [faculty of language] را در كنار این دو آورده است. او اصلاً اعتقادی به «زبان شناسی درزمانی» نداشته و آن را مستقل از «زبان شناسی همزمانی» نمی دانسته است. در جای خود به این موارد اشاره خواهیم كرد، اما آنچه در همین جا قابل ذكر است این است كه مترجمان كتاب «دوره ی زبان شناسی عمومی»، به ویژه وید بسكین(-13) و روی هریس(-14)، كه دو برگردان اصلی این كتاب را به زبان انگلیسی به دست داده اند، در سوءتعبیر آرای سوسور بی تأثیر نبوده اند. برای نمونه، اینان اصطلاح forme فرانسه را، كه می توانسته در آن زبان در معنی «نقش» به كار رود، به form ترجمه كرده اند كه به معنی «صورت» است و از این طریق دوگانگی ای را تحت عنوان «صورت و جوهر» پدید آورده اند(-14ص157) كه در نامگذاریهای بعدی مكاتب زبان شناسی به سوءتعبیر منتهی شده است. علاوه بر این، شارحان آرای سوسور را نیز نباید نادیده گرفت. اینان نیز به نوبه ی خود در بدفهمی دیدگاههای سوسور نقش عمده ای ایفا كرده اند. برای نگارنده ی این سطور معلوم نیست برای نخستین بار كدام شارح آرای سوسور اصطلاح «روابط متداعی» [associative relations] را معادل با «روابط جانشینی» [pardigmatic relations] فرض كرده و آنگاه طرح دو محور فرضی همنشینی و جانشینی را به سوسور نسبت داده است. سوسور، به هنگام بحث درباره ی روابط متداعی(-9ص170)، آشكارا بر نگرش ذهن گرای خود تأكید دارد و تداعی را فرایندی ذهنی به حساب می آورد. این در شرایطی است كه كاربرد «جانشینی» به جای «متداعی» از چنین صراحتی می كاهد و هاله ای از ابهام باقی می گذارد.

4. پیش زمینه های آرای سوسور

آنچه مسلم است این است كه سوسور هیچ مفهوم تازه ای را از خود اختراع نكرده و اگر اصطلاحی را نیز ساخته است، صرفاً برای رفع ابهام در كاربرد اصطلاح گذشته بوده و بس. نوع یادداشت برداری دانشجویان آن سه دوره مؤید این ادعاست. اما سوسور در كلاسهایش به این نكته اشاره نمی كند كه تحت تأثیر آرای چه متفكرانی است. شاید اگر وی خودش «دوره ی زبان شناسی عمومی» را می نوشت، فصلی را به طرح این نكات اختصاص می داد. ولی او این كار را نكرد و این وظیفه بر عهده ی شارحان آرای او قرار گرفت.

آرای سوسور درباره ی نشانه ها به یقین به دیدگاه ایپولیت تن [Hippolyte Taine]، فیلسوف برجسته ی اواخر قرن نوزدهم میلادی فرانسه، باز می گردد. كتاب مشهور وی، «در باب فهم»(-15)، در زمان حیات سوسور بارها به چاپ رسیده بود و، به گفته ی هانس آرزلف(-1ص358)، شامل تمامی آرای سوسور درباره ی «نشانه» بود و حتی همان قیاس سوسور را درباره ی تشبیه «دال» و «مدلول» به پشت و روی یك كاغذ مطرح ساخته بود. افزون بر این، ایپولیت تن به پیروی از آرای كوندیاك، فیلسوف بزرگ فرانسه ی قرن هجدهم میلادی، و آنچه در باب ارزش افتراقی الفاظ و در «گفتار در باب منشأ دانش آدمی»(-2) مطرح ساخته بود، به ارزش تقابلی نشانه ها در نظام زبان اشاره می كند و سوسور نیز همین دیدگاه را مورد تأكید قرار می دهد.

یاكوبسن بر این اعتقاد است كه سوسور، به هنگام طرح دانشی عام به نام «نشانه شناسی» [semiology]، تحت تأثیر آرای نیكولای كروژفسكی(-6) بوده است. كروژفسكی در سال 1882م. در نامه ای به بودوئن دو كورتنی [J. Baudouin de Courtenay] بر این نكته تأكید داشته است كه علاوه بر دانش كنونی مطالعه ی زبان، باید نوعی «پدیدارشناسی زبان» ابداع شود كه به مطالعه ی تمامی نظامهای نشانه ای بپردازد(-19ص17).

آنچه سوسور درباره ی تمایز میان «زبان» و «گفتار» مطرح می سازد، دقیقاً همانی است كه بودوئن دو كورتنی، زبان شناس لهستانی ساكن روسیه ی قرن نوزدهم میلادی، به سال 1870م. تحت عنوان reè و jazyk مطرح ساخته بود(-19ص24). آرای بودوئن دو كورتنی نیز در این مورد همانی است كه ویلهلم فن هومبلت [W. von Humboldt] تحت دو نام «صورت درونی زبان» و «صورت برونی زبان» عنوان كرده بود(-5ص98-89).

سوسور حتی درباره ی روابط زایای زبان، یعنی روابط متداعی و روابط همنشینی، از آرای كروژفسكی پیروی می كند(-6) و درباره ی تمایز میان زبان شناسی همزمانی و درزمانی، از دیدگاه بودوئن دو كورتنی بهره می گیرد(-19ص27). اما او، برخلاف بودوئن دو كورتنی، زبان شناسی درزمانی را چیزی جز مقایسه ی دو مطالعه ی همزمانی در دو مقطع زمانی نمی داند.

5. نگرش سوسور به زبان

آن گونه كه از كتاب «دوره ی زبان شناسی عمومی» قابل استنتاج است، سوسور دلالت مستقیم الفاظ را به پدیده های جهان خارج مردود می داند. وی زبان را نظامی از نشانه ها معرفی می كند و معتقد است كه هر نشانه ی زبان از پیوند یك تصور آوایی [sound image] و یك تصور معنایی [semantic image] یا مفهوم [concept] تشكیل شده است. او رابطه ی میان این دو را اختیاری [arbitrary] در نظر می گیرد و افزون بر این، به وجود ارزشی ذاتی برای نشانه های زبان قایل نیست و معتقد است كه این ارزش به تقابل هر نشانه با تمامی نشانه های دیگر وابسته است.

از آنجا كه نشانه، به مثابه واحد زبان، ذهنی تلقی شده است، می توان مدعی شد كه سوسور زبان را ساختی ذهنی در نظر می گیرد. اما این تنها بخشی از صورت مسأله است، زیرا به اعتقاد وی(-9ص112) هیچ مطالعه ای در باب زبان بدون ارجاع به نقش زبان در جامعه كامل نیست. به گفته ی سوسور، زبان بیرون از جامعه ی زبانی وجود خارجی ندارد و همین ماهیت اجتماعی است كه مهم ترین مختصه ی زبان به حساب می آید. زبان زمانی به ابزاری برای ایجاد ارتباط میان سخنگویان یك زبان مبدل می گردد كه تصور آوایی به صوت تحقق صوری یابد. این صوت یا، بهتر بگوییم، زنجیره ی اصوات، از سوی سخنگویی امكان درك می یابد كه می تواند از طریق این زنجیره به تصور آوایی همین زنجیره دست یابد و این تصور آوایی را به تصور معنایی اش پیوند دهد. به این ترتیب، سوسور به الگویی از ایجاد ارتباط دست می یابد كه شامل رمزگذاری و رمزگشایی مفاهیم است(-9ص28). وی مؤلفه ی روانی یا ذهنی ارتباط، یعنی نظام نشانه ها، را «زبان» [language] می نامد. این «زبان» در میان سخنگویان یك زبان، نه به طور كامل، بلكه به شكل تقریبی(-9ص29)، مشترك است. نظامی كه «زبان» را شكل می بخشد، از فرآیند تولید آواها برای ایجاد ارتباط متمایز است. سوسور این تحقق صوری «زبان» را «گفتار» [parole] می نامد و معتقداست كه اجتماعی نبوده و صرفاً فردی است(-9ص29). به این ترتیب، «گفتار» برحسب هدفی خاص در فردْ فردِ اعضای یك جامعه ی زبانی تحقق می یابد و این در حالی است كه «زبان» در هیچ فردی به شكل كامل خود وجود ندارد و تنها در مجموعه ی اعضای یك جامعه ی زبانی كامل می گردد(-9ص29).

آن گونه كه از یادداشتهای شاگردان سوسور قابل درك می نماید، سوسور میان «زبان» در معنی خاص خود و «زبان» در معنی عام خود تمایز می گذارد. به اعتقاد سوسور، یا دست كم بر حسب آنچه در «دوره ی زبان شناسی عمومی» آمده است، «زبان»، در معنی عام خود، ابزار ایجاد ارتباط است، اما از آنجا كه مطالعه ی این مفهوم عام تنها از طریق مفهوم خاص «زبان» صورت می پذیرد، تفكر درباره ی كلیت «زبان» همواره با بررسی زبانهای خاص همراه بوده است. «زبان»، در مفهوم خاص خود، یكی از زبانهای طبیعی مانند فارسی یا انگلیسی و غیره است كه گروهی از مردم برای ایجاد ارتباط با یكدیگر به كار می برند و برای سخنگویان زبانهای دیگر قابل درك نیست(-16ص1).

سوسور در كنار این دو مفهوم خاص و عام از «زبان»، از «قوه ی نطق» نیز سخن به میان می آورد. قوه ی نطق یا استعداد زبانی در اصل دانش چگونگی استفاده از قواعد انتخاب و تركیب است(-18ص32).

حجم مطلبی كه سوسور درباره ی «قوه ی نطق» مطرح ساخته كمتر از حجم بحث او درباره ی «زبان» و «گفتار» نیست، ولی در زمان گردآوری یادداشتها و اعمال سلیقه های بالی و سه شه یه در فضای نگرش حاكم نودستوریان انگار آنچه سوسور درباره ی این دانش مطرح ساخته كمتر مورد توجه قرار گرفته است. برای نگارنده ی این سطور كاملاً بدیهی است كه اگر فرضاً كانت یا هومبلت در تدوین كتاب سوسور نقش داشتند آنچه سوسور درباره ی این استعداد عنوان كرده بود به مراتب بیش از نگرش وی درباره ی «زبان» و «گفتار» اهمیت می یافت. سوسور در اصل، این استعداد زبانی یا «قوه ی نطق» را استعدادی جهانی می داند كه در «زبان» به صورت اجتماعی و در «گفتار» به صورت فردی، شكل می گیرد. اما به هر حال، او وظیفه ی زبان شناسی را مطالعه ی «زبان» در معنی عام خود می داند و معلوم نمی سازد مطالعه ی قوه ی نطق وظیفه ی كدام شاخه یا رشته ی علمی است. آیا سوسور به اهمیت آنچه مطرح ساخته واقف بوده است؟ آیا طرح چنین نكته ای در چنین درسی ضروری بوده؟ اینها پرسشهای بی پاسخ ما باقی خواهند ماند.

6. مطالعه ی زبان

سوسور واحد زبان را «نشانه» می داند و مطالعه ی زبان را در اصل، بررسی نشانه های زبان برحسب افتراقشان با یكدیگر در نظام زبان و در قالب روابط متداعی و همنشینی فرض می كند. سوسور بر این باور است كه واحدهای زبان صرفاً از هویتی رابطه ای برخوردارند. وی برای درك بهتر مطلب از دو نمونه ی كلاسیك خود بهره می گیرد كه یكی قطار سریع السیر ساعت 8:25 ژنو- پاریس است و دیگری مقایسه ی زبان با بازی شطرنج. سوسور، به كمك نمونه ی قطار خود، به این نكته اشاره می كند كه این قطار هر روز همان قطار دیروزی است، حتی اگر لكوموتیو، تمامی واگن ها و خدمه اش هر روز عوض شوند و حتی با نیم ساعت تأخیر حركت كند. آنچه هویت رابطه ای این قطار را می سازد، وجه افتراقش با دیگر قطارها، مثلاً قطار سریع السیر 10:25 ژنو- پاریس یا قطار محلی 8:40 ژنو- دیژون و غیره، است.

پیش از این گفتیم كه سوسور ماهیت نشانه را اختیاری می داند و همین امر سبب می گردد تا نشانه های زبان، تابع تاریخ باشند و در طول زمان تغییر كنند. این تغییرات مطالعه ی خاص خود را می طلبد كه، به گفته ی سوسور، توصیف درزمانی زبان به حساب می آید. اما چنین توصیفی چیزی نیست جز مقایسه ی دو توصیف همزمانی متوالی بر روی محور زمان. سوسور، با طرح تقدّم توصیف همزمانی زبان، بر بی اعتباری مطالعه ی درزمانی تأكید می كند و بر این اعتقاد است كه آگاهی از واقعیات تاریخی زبان هیچ كمكی به توصیف «زبان»، به مثابه واقعیتی اجتماعی، نمی كند، زیرا در هر مقطع زمانی، هر واحد زبان برحسب نقش اش در وضعیتی همزمانی از زبان تعریف می شود.

كالر برای روشن ساختن این نگرش سوسور از ضمیر دوم شخص you در زبان انگلیسی بهره می گیرد(-18ص39). به گفته ی وی، این ضمیر در انگلیسی امروز هم به یك نفر اشاره دارد و هم به چند نفر، و هم می تواند در جایگاه فاعل جمله به كار رود و هم در جایگاه مفعول جمله. اما در مرحله ای قدیمی تر از همین زبان، you به عنوان ضمیر مفعولی در تقابل با ye قرار می گرفت كه ضمیر فاعلی بود و علاوه بر این، برای دوم شخص جمع به كار می رفت و به همین دلیل در تقابل با thee و thou قرار داشت كه مفرد بودند. اما امروزه you در تقابل با ye، thee، و thou نیست. ما می توانیم بدون آگاهی از این تقابلهای گذشته به زبان انگلیسی صحبت كنیم و مدعی شویم كه سخنگوی این زبانیم.

جالب اینجاست كه سوسور، به دلیل برنامه ی درسی این سه دوره، باید بخشی از درس خود را به زبان شناسی تاریخی اختصاص می داد و همین مطالب اند كه در «دوره ی زبان شناسی عمومی»، برحسب سلیقه ی بالی و سه شه یه، به صورت فصلی مستقل و تحت عنوان «زبان شناسی درزمانی»(-9ص260-193) آورده شده اند. این اعمال سلیقه سبب می گردد تا خواننده ی كتاب سوسور تصور كند وی این دو نوع مطالعه را هم ارزش یكدیگر می داند، در حالی كه به اعتقاد سوسور توصیفهای درزمانی از بررسیهای همزمانی ناشی می شوند. به گفته ی وی(-8ص249)، این امكان كه مدعی شویم mare لاتین به mer [=دریا] فرانسه مبدل شده است، به دلیل حذف e پایانی mare و تبدیل a در این واژه ی لاتین به e در واژه ی فرانسه نیست، بلكه عكس این مطلب است. ما mare را به عنوان واحدی از نظام زبان لاتین با mer از نظام زبان فرانسه مقایسه می كنیم و از مقایسه ی این هویتهای همزمانی است كه ادعا می كنیم یك e حذف شده و یك a به e مبدل شده است.

به اعتقاد سوسور، به دلیل ماهیت اختیاری نشانه های زبان، مطالعه ی زبان برحسب تلفیقی از دو مطالعه ی همزمانی و درزمانی غیرعلمی و نادرست است. وی، در بخش كوتاهی از درس خود(-9ص135)، مطالعه ی همه زمانی [panchronic] زبان را مورد تردید قرار می دهد، زیرا معتقد است كه تغییرات تاریخی در خارج از نظام زبان، یعنی در «گفتار» صورت می پذیرد و، پس از قراردادی تازه در میان سخنگویان زبان، بر نظام زبان تأثیر می گذارد. به همین دلیل، مطالعه ی همه زمانی حاصلی جز آمیختن «زبان» و «گفتار» و نادیده گرفتن تمایز میان این دو نخواهد داشت.

تا به اینجا، در سه بخش گذشته به مهم ترین الگوهای نگرش سوسور، دیدگاه او درباره ی زبان، و آرای او درباره ی شیوه ی مطالعه ی زبان اشاره كردیم. در باب آنچه تاكنون در این مختصر مطرح شد، ده ها مقاله و كتاب مرجع وجود دارد كه سبب می گردند نوشته ی حاضر كاملاً تكراری نماید. اما دستِ كم به اعتقاد نگارنده ی این سطور، آنچه تاكنون درباره ی پدر زبان شناسی نوین نادیده گرفته شده است، نگاه او به علم و روش علمی در مطالعه است. بخش پایانی این نوشته به طرح چنین نكته ای اختصاص یافته است.

7. نگرش به علم

آنچه شارحان آرای سوسور تاكنون درباره ی این نابغه ی زمانه ی خود مطرح ساخته اند، مبتنی بر كتابی است كه او از آن خبر ندارد. شاید اگر اقدام متهوّرانه و شگفت انگیز بالی و سه شه یه صورت نمی پذیرفت، فردینان دو سوسور، در كتابهای تاریخ زبان شناسی، یكی از نودستوریان پایان قرن نوزدهم معرفی می شد كه چند پژوهش كم حجم درباره ی مطالعه ی تاریخی زبانهای هندواروپایی از خود به جا گذاشته است. پژوهشهای او درباره ی تحریفات اسامی خاص در سروده های شاعران لاتین زبان نیز احتمالاً هیچ گاه شناخته نمی شد، زیرا در آن شرایط، سوسور در حد و اندازه هایی نبود كه یادداشتهایش برای محققان پس از وی مهم جلوه كند. اما اگر سوسور زنده می ماند و خود دست به چاپ یادداشتهای درسی اش می زد، مطمئناً چنین مجموعه ای را منتشر نمی ساخت. او احتمالاً بخش آواشناسی این مجموعه را به كناری می نهاد و بخشی را كه به مطالعات تاریخی مربوط می شد از مابقی این كتاب جدا می كرد. از لابه لای مطالب درسی اش می توان به نگرش او نسبت به علم دست یافت.

سوسور آن اندازه كه در بند «علمی بودن» بود به «علم» زمانه ی خود توجهی نداشت. او در جای جای مطالب درسی اش به نگرش نودستوریان ایراد می گرفت و هر بار، به شكلی مستند و به كمك نمونه هایی متعدد، علم زمانه ی خود را مورد تردید قرار می داد. او حتی یكبار در كلاسهای زبان شناسی عمومی به مطلبی اشاره نمی كند كه از فضای علمی بودن دور باشد. سوسور حتی به هنگام طرح مساله ی «قوه ی نطق» به خود جرئت نمی دهد چنین استعدادی را ذاتی انسان تلقی كند؛ شاید به این دلیل كه «علمی بودن» به «علمی- تخیلی بودن» مبدل نشود.

آن زمان كه سوسور به مطالعه ی تحریفات پرداخته بود و مجموعه ی وسیعی از داده ها را برای كشف این بازی حروف گردآورده بود، در نامه ای به آنتوان میید چنین می نویسد: «كتمان نمی كنم كه خودم هم گیج و سردرگم شده ام. نكته ی مهم این است كه از كجا بفهمم كل این مسأله واقعیت دارد یا فقط زاییده ی خیال است» (-18ص126).

سوسور هیچ گاه پژوهشهایش را درباره ی تحریفات منتشر نساخت. ژان استاروبینسكی [Jean Starobinski] به سال 1979م. بسیاری از یادداشتهای سوسور را در این زمینه به چاپ رساند و تازه در آن زمان بود كه معلوم شد سوسور با چه دقتی به تحلیل داده های مربوط به این شگرد شاعران لاتین زبان پرداخته است. او به این نكته دست یافته بود كه برخی از این شاعران حروف اسامی خاص شخصیتهای شعر خود را به شكلی پراكنده در جایی دیگر از متن به كار می برده اند. مثلاً در مصراع Taurasia Cisauna Samnio cepit، با كنار هم قرار دادن s از اول samnio، ci از اول cisauna، pi از میانه cepit و مجدداً o از آخر samnio به اسم خاص scipio می رسیم. از این نوع قاعده پردازیهای ساختگی در میان برخی از شاعران ایرانی نیز رواج داشته است، مثلاً بازیهایی نظیر «توشیح»، «واسع الشفتین»، «واصل الشفتین»، «فوق النقاط»، «تحت النقاط» و جز آن(-17ص117-116)، كه البته این صنعت خاص شاعران لاتین بیشتر به صنعت «توشیح» شباهت دارد.

اما مسأله ی عمده ی سوسور این بود كه «علمی بودن» اجازه ی انتشار این نكات را به او نمی داد. وی به دنبالِ یافتن پاسخ برای دو پرسش عمده بود. نخست اینكه قصد شاعر از این تحریفات چه بوده است و دوم اینكه از این پژوهش چه نتیجه ای حاصل می آمد(-18ص133-125). چنین شگردی در هیچ یك از كتابهای فنون و صناعات ادبی لاتین معرفی نشده بود و این مسأله باعث می شد تردید سوسور به آنچه كشف كرده بود دو چندان شود و نداند كه به واقعیتی دست یافته یا اینكه در خیال خود چنین صنعتی را به هم بافته است.

این تأكید بر «علمی بودن» از جمله ویژگیهایی است كه سوسور را از بسیاری از زبان شناسان هم عصر خود و حتی پس از خود متمایز می سازد و سبب می گردد تا فوكو، به حق، او را استثنایی در میان نام آورانِ حوزه ی مطالعه ی زبان به حساب آورد.

كتابنامه

1. Aarsleff, H. 1982. Taine and Saussure . In From Lock to Saussure: Essay on the study of Language and Intellectual History. Minneapolis: University of Minnesota Press.

2. Condillac, E. B. de 1798. Essai sur l'origine des connoissances humaines.

3. Culler, J. D. 1986. Ferdinand de Saussure. Cornell University Press.

4. Foucault, M. 1971. The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences. New York: Pantheon.

5. Humboldt, W. von. 1969. Uber die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues. Darmsfadt.

6. Kruszewski, M. 1884-1890. Prinzid pien der Sprachentwicklung . Internationale Zeitschrift für allgemeine Sprachwissenschaft. Vols: 1,2,3,5.

7. Saussure, F. de. 1879. Mémoire sur le système primitif des voyelles dans les langues indo-européennes. Leipzig: Teubner.

8. Saussure, F. de. 1881. De l'emploi du génitif absolu en Sanscrit. Leipzig.

9. Saussure, F. de. 1916. Course de linguistique générale. Bally, Ch. and Sechehaye, A. (eds.). Paris: Payot.

10. Saussure, F. de. 1964. Les anagrams de Ferdinand de Saussure. Starobinski, J. (ed). Mercure de France. pp. 243-262.

11. Saussure, F. de. 1964. Lettres di Ferdinand de Saussure à Antoine Meillet. Benveniste, E. (ed). Cahier. 21. pp. 89-135.

12. Suassure, F. de. 1967-74. Cours de Linguistique générale. Engler, R. (ed). Wiesbaden: Otto Harrassowitz.

13. Saussure, F. de. 1974. Course in General Linguistics. Baskin, W. (tran). London: Fontana.

14. Saussure, F. de. 1983. Course in General Linguistics. Harris, R. (tran). London: Duckworth.

15. Taine, H. 1870. De L'intelligence. Paris.

16. بورشه، ت. و اشنایدر، ی. ه‍. . ی. 1377. زبان . در زبان شناسی و ادبیات. صفوی، ك. (مترجم) تهران: هرمس.

17. صفوی، ك. 1373. از زبان شناسی به ادبیات. ج1: نظم. تهران: نشر چشمه.

18. كالر، ج. د. 1379. فردینان دو سوسور. صفوی، ك. (مترجم). تهران: هرمس.

19. یاكوبسن، ر. 1376. روندهای بنیادین در دانش زبان. صفوی، ك. (مترجم). تهران: هرمس.

© کپی رایت توسط .:مقاله نت.: بزرگترین بانك مقالات دانشجویی کلیه حقوق مادی و معنوی مربوط و متعلق به این سایت و گردآورندگان و نویسندگان مقالات است.)

برداشت مقالات فقط با ذکر منبع امکان پذیر است.




دانلود کتاب زبان شناسی مقاله زبان شناسی

با نام و یاد خداوند متعال تارنمای زبان شناسی دکتر مدنی در جهت رشد و گسترش رشته زبان شناسی در اردیبهشت 1392 راه اندازی شد.
Dr.madanilinguist@gmail.com

دکتر داود مدنی - کامران درخشان


آخرین پست ها


آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :




کدبازان>