سرگذشت زبان فارسی و نشانه های آن را می توان  از یادگارهایی كه در گوشه كنار این سرزمین پهناور پراكنده اند، دریافت. یادگارهایی چون سنگ نگاره بزرگ داریوش در بیستون كرمانشاه، بناهای باشكوه پارسه (تخت جمشید) در مرودشت فارس، شهر های ویران و خاكستر شده ای چون شهر سوخته در سیستان، سفالینه های نهفته در دل تپه های باستانی چون سیلك كاشان، گنجینه ی به غارت رفته كناره آمویه، ویرانه های باستانی شهر كولاب در تاجیكستان كه همه و همه یادگارهای بازمانده این باشندگان فرهیخته اند. افزون بر این یادگارهای مادی، انبوهی از داستان ها، افسانه ها و نوشته های  دینی و تاریخی چون اوستای كهن، خدای نامه ها و سرگذشت پهلوانان و نامدارانی چون گرشاسب یل نیز در دسترس ما هستند، دیگر از نوشته های برهمنان پاكنهاد آریایی به زبان سانسكریت، نوشته های تاریخنگاران یونان باستان و لوح های میخی آشوریان، بابلی ها و ایلامی ها كه پر یاد و خاطره قوم های آریایی است، در می گذرم كه داستان به درازا می كشد.

 

به باور این نویسنده راز این جاودانگی را می توان در زبان فارسی و پیوستگی تاریخی  آن دانست. ریشه های زبان فارسی را می توان در همه یادماندهای كهن این سرزمین چه مادی و چه فرهنگی و ادبی بازیافت، اگر چه دگرگونی های بسیاری نیز در گذر زمان به زبان نیاكان ما راه یافته ولی این دگرگونی ها نه چنان است كه پیوستگی آن را نایافتنی سازد. برای آنكه بیشتر با این نگرش آشنا شویم ناچاریم به آنچه از روزگاران كهن تاكنون بر پهنه این سرزمین بجای مانده بنگریم و خط سیر تاریخی زبان فارسی را بر این پایه استوار كنیم.

 

 

گمان می رود همه قوم ها و تیره های آریایی در گذشته ای دور به یك زبان واحد سخن می گفته اند كه نویسنده،آن را به پیروی از داریوش بزرگ در سنگ نگاره بیستون زبان آریایی می نامد. از این زبان در گذر زمان گویش ها و زبان هایی  پدید آمد كه بر پایه گفتارهای زبانشناسان و تاریخنگاران می توان زبان های اوستایی، مادی، پارسی باستان، سكایی و سانسكریت را از میان نام برد.  همه این زبان ها به گونه ای در پیدایش و گسترش (انكشاف) زبان فارسی نوین نقش داشته و واژه ها یا ساختارهای دستور زبانی(نحوی) چندی را در این زبان به گونه زنده و پویا یا راكد و مرده به ارث گذاشته اند.

 

سرگذشت زبان فارسی را بر پایه داده های تاریخی و زبان شناسی می توان به سه دوره كهن، میانه و نو تقسیم كرد، دوره نخست از آغاز پیدایش زبان آریایی و گویش های آن تا پایان فرو پاشی شاهنشاهی هخامنشی، دوره دوم از كشته شدن داریوش سوم تا برآمدن یعقوب لیث صفاری و دوره سوم از زمان یعقوب لیث كه زبان فارسی دری را زبان رسمی ایران كرد تا كنون.

 

اگر در زمان كنونی واژه های زبان فارسی را ریشه یابی كنیم، بن واژه های كهن آنها را می توان در زبان های پارسی باستان، اوستایی، مادی، سكایی، سانسكریت و ... بازیافت. همین نكته است كه ما را به سوی این اندیشه راه می نمایاند كه زبان فارسی برآیند همه زبان های آریایی كهن و میانه، و میراث مشترك همه دودمان های آریایی است.  اكنون برای اشنایی بیشتر با سیر دگرگونی زبان فارسی نگاهی به زبان های پارسی باستان، اوستایی و زبانهایپارسی میانه می اندازیم و نمونه هایی نیز برای نمایاندن این پیوستگی می آوریم.

 

دوره كهن – فارسی باستانی

 

پارسی باستان

زبان پارسی باستان، زبانی است كه برای نگارش یادنامه داریوش بر دیواره بلند بیستون، فرمان ها و یادمان های شاهان هخامنشی بر سردر و دیوارهای كاخها و بناهای تخت جمشید با نشانه های به شكل میخ بر سنگ تراشیده شده  و یا بر لوحه های گلی بایگانی تخت جمشید نویسانده شده اسن و به همین سبب خط میخی نامیده می شود.

 

متن این نوشته ها و فرمان ها بازنویسی شده  و هم اكنون در دسترس همگان قرار گرفته است،  برای نمونه می توان به كتاب سنگنوشته های هخامنشی تالیف دكترغیاث ابادی ،پارسی باستان نوشته كنت و كتاب فرمانهای شاهنشاهان هخامنشی نوشته شارپ كه به همراه  دستور زبان و فرهنگ واژه گانپارسی باستان چاپ شده و در بازار ایران موجود است، اشاره نمود.

 

پس از فروپاشی حكومت هخامنشی این خط رو به فراموشی رفت تا اینكه به كوشش گروته فند دانشمند آلمانی نخست هشت نشانه از این خط  رمزگشایی و سپس  در سال 1806 به كوشش راولینسون انگلیسی بطور كامل خوانده شد. از آنجا كه برخی از این  نوشته ها  با ترجمه هایی به زبان بابلی و ایلامی  همراه بودند، راه بر رمز گشایی این زبان ها نیز به یاری پارسی باستان گشوده شد.

 

اگر چه زبان فارسی را برآیند همه زبانهای آریایی كهن و میانه دانستیم، ولی زبان پارسی باستان را می توان نیای زبان فارسی كنونی دانست،  به نمونه های زیر بنگریم تا درستی این نگرش را بیشتر دریابیم

 

پارسی میانه           پارسی باستان                  فارسی

Aspa                             asp                            اسب

Kāma                            Kām                           كام (آرزو)

Drayā                        Drayah                           دریا

Dasta                            dast                          دست

Bāji                             bāj                              باج

Būmi                           būm                             بوم 

Martya                       mard                             مرد

Māha                         māh                              ماه

Vāhara                       wahār                           بهار

Stūnā                        stūn                              ستون

Duruj                        drōgh                            دروغ 

Dāta                           dāt                              داد (قانون، عدالت)

 

اوستایی

زبان اوستایی زبان یكی از نواحی شرقی بوده ولی روشن نیست زبان كدام ناحیه. زبان اوستایی دارای دو گویش كهن و جدید است كه گویش كهنتر را گویش گاهانی و گویش دیگر را گویش جدید می نامند.

 

 این زبان را از آن سبب اوستایی نامیده اند كه كتاب دینی زرتشتیان به آن نوشته شده است. در دوره ساسانی دین رسمی در ایران آئین زرتشتی بوده است و شاهان ساسانی بویژه اردشیر بابکان خود را زنده کننده آن دانسته اند. کتاب اوستا در زمان ساسانیان شامل بیست و یک نسک بوده است که در حال حاضر تنها یک سوم از آن باقی مانده است. اوستای کنونی به بخشهای زیر تقسیم می شود :

    

یسنا به مفهوم ستایش و شامل آیه هایی در وصف اهورامزدا به مفهوم خداوند جان و خرد است و هر بخش آن هات نامیده می شود.

یشتها به معنای نیایش ، اشعار و نوشته هایی است در مدح ایزدان و فرشته هایی نظیر آناهیتا و مهر و نام هر بخش از آن را کرده می نامند.

وندیداد مجموعه ای از احکام و دستوراتی در خصوص آئین و روشهای زندگی است.و هر بخش آن یك فرگرد است.

خرده اوستا گزیده ای از بخشهای ذکر شده است که توسط آذرباد مهر اسپندان، موبد زمان شاپور دوم تهیه شده است.

ویسپرد در مورد ستایش پارسیان و پاکان و هر فصل آن کرده نامیده می شود.

بخشی از یسنا را گاهان یا گاتها به معنی سروده ها می نامند . كه گفته می شود گفتار خود زرتشت است.

 

اگر نمونه های زیر را به مانند واژه های وام گرفته از زبان اوستایی بنگریم، می توانیم زبان اوستایی را در كنار پارسی باستان یكی دیگر از نیاكان فارسی نو بدانیم

 

پارسی میانه                 اوستایی                    فارسی

pәrәsat                           purs                            پرس (پرسیدن)

Mainyō                       mainyu                           مینو

Daēna                             dēn                             دین

Nōit                                                               نه، نی

Dāta                               dād                             داد (دادن)

garәmō                          garm                            گرم

Wāta                              wāt                             باد

Mahrka                           marg                           مرگ

Ratō                               rad                              رد (پهلوان، جوانمرد)

Spәnta                             spant                         سپند، اسفند (مقدس)

datarә                             datar                          دادار

Daiva                               dēw                            دیو

 

 

 

 

زبان مادی

مادها یكی از نخستین تیره های آریایی اند  که در فلات ایران (آذربایجان و کردستان کنونی ) و به سرکردگی دیااکو در سال 708 ق.م آشوری ها را شكست داده و خود شهریاری مستقلی پدید آوردند. از زبان مادها كه گمان می رود نیای زبان كردی باشد، نوشته ای در دست نیست اما از این زبان واژه های زیادی در نوشته های هم خانواده آن یعنی پارسی باستان به جای مانده، از آن جمله است:

Wazarka – zba – xsayatia – asan - mitra به مفهوم :  بزرگ ، اعلام کردن ، سنگ و مهر

 

زبان سکایی

سکاها در منطقه ای از استپ های کناره ی دریای سیاه تا مرزهای چین سکونت داشتند که از زبان ایشان نیز نوشته ای به جز واژه گانی که در فارسی باستان حفظ شده اند اثری در دست نیست .

aspa – atar – carma – hapta - bazu  به معنی : اسب ، آتش ، چرم ، هفت و بازو

 

زبان سانسكریت

زبان باستانی آریاییان هند، خویشاوند نزدیك زبان اوستایی كه وداها و دیگر آثار مقدس هندی به این زبان نوشته شده است. واژه های زیادی نیز از این زبان به فارسی نوین راه یافته است، مانند: صندل، فلفل، شترنگ (شترنج) و ....

 

دوره دوم- فارسی میانه 

در سال 331 پیش از میلاد مسیح، داریوش سوم كشته و شهریاری هخامنشی از بین رفت. از این زمان تا سال 867 میلادی برابر با 254 هجری كه یعقوب لیث صفاری به شهریاری رسید، برای زبان فارسی دوره میانه است.

 

از این دوره دراز كه شهریاری های سلوكی، اشكانی و ساسانی بر ایران فرمانروا بودند آثار و نوشته های زیادی برجای مانده است. در دوره اشكانی به دستور بلاش اول، اوستا را كه پس از هجوم اسكندر گجستگ (ملعون) پراكنده شده بود دوباره گردآوری كردند. مانی در همین دوران به گسترش دین خود پرداخت و كتاب شاهپورگان را به زبان پهلوی نوشت. از این دوره سنگنوشته های اردشیر، شاپور، هرمز، كرتیر موبد و ... باقی مانده است. كتاب ها و نوشته های بسیاری نیز از زمان ساسانیان بر جای مانده است.

زبان های ایرانی** در این دوره كه آثاری از آن ها بر جای مانده، بر پایه همانندی های ساختاری و دستوری به دو گروه 1- ایرانی میانه شرقی 2- ایرانی میانه غربی تقسیم نموده اند.

 

1- گروه ایرانی میانه شرقی

گروه ایرانی میانه شرقی، زبان های بلخی، ختنی، سغدی، خوارزمی را در بر می گیرد.

 

2- ایرانی میانه غربی

گروه ایرانی میانه غربی، زبان های پارتی (پهلوی اشكانی) و پهلوی (ساسانی) را در بر می گیرد.

 

آثار پارتی بر جای مانده سفالینه های نسا، قباله اورامان، سنگنوشته اردوان پنجم در شهر شوش، سنگنوشته های پادشاهان ساسانی، كتاب های ایاتكار زریران، درخت آسوریك و نوشته های مانوی كه در ترفان تركستان چین بدست آمده را در شامل می شود.

 

از آثار پهلوی (ساسانی) سنگنوشته های شاهان و بزرگان ساسانی، ترجمه بخشی از زبور، نوشته های زرتشتیان در ترجمه و تفسیر اوستا و متن های دینی مانند: اندرزنامه های پهلوی چون اندرز بزرگمهر، اندرز اوشنر دانا، اندرز آترپات مهراسپندان، اندرز خسرو كواتان، اندرز پوریو تكیشان و متن های غیر دینی مانند: كارنامه اردشیر بابكان، خسرو كواتان و ریذك، شهرستان های ایران، افدیها و سهیكیهای سیستان و همچنین نوشته های مانی و مانویان به خط ویژه مانوی بر جای مانده است.

 

برای درك رابطه پهلوی ساسانی و فارسی نو  به جمله زیر توجه كنیم.

 

شتریستانی سمركنت راذ كایوس ای كواتان بون فركنت، سیاوش ای كاوسان بفرجامنیت.  پهلوی ساسانی

شهرستان سمرقند را كاووس ِكواتان بنیان نهاد، سیاوش ِكاووسان بفرجام رسانید.          فارسی نو

 

 

دوره سوم - فارسی نو

 

در سال 31 هجری یزدگرد سوم7 پادشاه ساسانی كشته شد. با كشته شدن او شهریاری ساسانی سرنگون شد و سرزمین ایران بخش از كشور اسلام شد. در سال 254 هجری یعقوب لیث صفاری شهریاری مستقلی پدید آورد و زبان فارسی را زبان رسمی ایران كرد  كه تا كنون ادامه دارد. وی در پاسخ شاعری كه شعری به زبان عربی در مدح وی سروده بود، گفت: چرا باید چیزی گفت كه من اندر نیابم و از آن پس شاعران زبان به سرودن شعر به زبان فارسی نمودند.

 

در سال 261 نصر بن احد سامانی، شهریاری سامانی را پدید آورد كه مركز آن بخارا بود. پادشاهان سامانی برای گسترش زبان فارسی كوشش بسیار نمودن و برخی از مهمترین آثار زبان فارسی در زمان آنان پدید آمد.

 

در زمان غزنویان، محمد غزنوی هندوستان را فتح كرد و زبان فارسی به هندوستان راه یافت.

 

بابری ها زبان فارسی را در هند رسمی كردند این دولت از سال 932 كه بابر بر لاهور چیره شد پدید آمد و تا سال 1275 كه توسط انگلیس ها سرنگون شد، ادامه یافت.

از سال 1160 كه احد شاه درانی افغانستان را پدید آورد، فشار بر زبان فارسی آغاز شد. این روند با چیره شدن روسیه بر آسیای میانه و تاسیس تركستان روس در سال 1929 و تشكیل كشور تركیه در شمال غرب كشور ایران و جدایی سرزمین های قفقاز ادامه یافت. فارسی زبانان آسیای میانه بویژه تاجیكان در این دوران مصیب های بسیاری دیدن كه « یكی داستان است پر آب چشم». خوشبختانه با فروپاشی اتحاد شوروی اندكی از این فشارها كاسته شد ولی همچنان زخر تبر تقسیم هنوز التیام نیافته.

 

فرجام

پایان سخن آنكه زبان فارسی دری را نمی توان با تنگ نظری به تیره ای خاص از قوم های آریایی و یا بخشی ویژه از سرزمین سپند آریایی نسبت داد خواه به گفته برخی تخارستان باشد یا فارس و یا هرجای دیگر، زبان فارسی برآیند كوشش همه آریایی نژادان سرزمین پهناور ایران است كه آن را برای گفتگو و همفهمی پدید آورده اند و به گمان من نقش و سرشتی همچون زبان اسپرانتو*** در عصر جدید دارد.

 

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------

* منظور از  آریایی، آریایی‌های ایران شرقی و هند، مادها، پارس ها، سکاها، كیمیری ها و میتانی ها می باشد.

 

**در گذشته به خود آریایی ها ایران (ērān) و به سرزمین آنان ایرانشهر گفته می شده است ولی اكنون به سرزمین ایرها، ایران گفته می شود. نام كشور ایران نیز از همین واژه گرفته شده است.

***برهان قاطع ذیل حرف دال می‌نویسد: گویند لغت ساکنان چند شهر بوده است که آن بلخ و بخارا و بدخشان و مرو بهمن اسفندیار، چون مردم از اطراف عالم به درگاه او می‌آمدند و زبان یکدیگر را نمی‌فهمیدند بهمن فرمود تا دانشمندان زبان فارسی را وضع کردند و آن را دری نام نهادند یعنی زبانی که به درگاه پادشاهان تکلّم کنند و حکم کرد تا در ممالک به این زبان سخن گویند