زبان‌شناسی رایانشی در دانشگاه تهران، گفتگو با دکتر بی‌جن‌خان

چند سالی است که «زبان‌شناسی رایانشی» به عنوان یکی از گرایش‌های رشته زبان‌شناسی در ایران راه‌اندازی شده است. نخستین بار مرکز زبان‌ها و زبان‌شناسی دانشگاه صنعتی شریف در سال ۱۳۸۹ اقدام به پذیرش دانشجو در این رشته نمود و تا کنون دو سری از ورودی‌های زبان‌شناسی رایانشی این دانشگاه فارغ‌التحصیل شده‌اند. دو سال بعد، یعنی سال ۱۳۹۱، گروه زبان‌شناسی دانشگاه اصفهان نیز نخستین ورودی‌های خود را برای گرایش زبان‌شناسی رایانشی پذیرش کرد.

 

در دفترچه انتخاب رشته کنکور کارشناسی ارشد امسال علاوه بر دو دانشگاه نام‌برده، نام دانشگاه تهران نیز در میان ارائه‌دهندگان گرایش زبان‌شناسی رایانشی دیده می‌شود. به همین مناسبت با جناب آقای دکتر محمود بی‌جن‌خان، مدیر گروه زبان‌شناسی دانشگاه تهران مصاحبه‌ای انجام داده‌ایم تا توضیحات ایشان را در خصوص زبان‌شناسی رایانشی و تأسیس رشته آن در دانشگاه تهران بشنویم.

 

لطفاً به عنوان مقدمه بحث توضیحاتی در خصوص «زبان‌شناسی رایانشی» و اهمیت و کاربردهای آن ارائه بفرمایید.

 

معرفی «زبان‌شناسی رایانه‌ای» و کاربردهای آن بحث مفصلی است، اما به شکل بسیار مختصر می‌توان گفت که زبان‌شناسی رایانه‌ای عبارت است از ماشینی کردن مهارت‌های عمومی و تخصصی زبان. مهارت‌های عمومی زبان شامل مواردی چون تولید و درک گفتار است که نیازی به آموزش رسمی ندارند و مهارت‌های تخصصی نیز شامل مواردی چون خواندن، نوشتن و ترجمه کردن می‌شود که نیاز به آموزش دارند. اهمیت ماشینی کردن این مهارت‌های عمومی و تخصصی زبان هم رفاهی است که به دنبال تکنولوژی حاصل از آن برای بشر به وجود می‌آید.

 

پیش از ادامه بحث یک سوال حاشیه‌ای بپرسم و آن هم اینکه جنابعالی ظاهراً عنوان «زبان‌شناسی رایانه‌ای» را به «زبان‌شناسی رایانشی» ترجیح می‌دهید، درست است؟!

 

تفاوت زیادی ندارد و به هر حال همه می‌دانیم منظور از رایانه‌ای و رایانشی چیست. اما با توجه به این که از قدیم که هنوز بحث آن‌چنانی در این زمینه نبود من همیشه از عنوان «زبان‌شناسی رایانه‌ای» استفاده می‌کردم، به همین خاطر به «رایانه‌ای» بیشتر عادت دارم.

 

بسیار خوب. بفرمایید که جایگاه «زبان‌شناسی» در فرایند ماشینی کردن مهارت‌های زبان چیست و چرا مهندسان رایانه نیاز به کمک گرفتن از مهارت‌های زبان‌شناسان دارند.

 

مهندسان رایانه در کاربردهای مختلف و از جمله در «پردازش زبان طبیعی» که زمینه‌ای بسیار نزدیک به زبان‌شناسی رایانه‌ای است با انواع داده سر و کار دارند و با پردازش این داده‌ها به خروجی‌های مد نظر خود دست پیدا می‌کنند. نکته این است که «داده‌های زبانی» بر خلاف سایر داده‌ها موجوداتی بی‌جان و بی‌روح نیستند، بلکه صورتی رقومی‌شده از رفتار زبانی انسان بوده و دارای ساختار پیچیده‌ای هستند که در صورت اطلاع از این پیچیدگی‌ها می‌توان با موفقیت بیشتری به اهداف مورد نظر برای پردازش آن‌ها دست یافت. آگاهی نسبت به این پیچیدگی‌ها از طریق دانش زبان‌شناسی قابل حصول است. البته باید توجه داشت که لزوماً تمام نظریه‌پردازی‌هایی که زبان‌شناس‌ها می‌کنند هم به درد کار مهندسی نمی‌خورد.

 

آقای دکتر لطفاً از سابقه زبان‌شناسی رایانشی یا رایانه‌ای در دانشگاه تهران برایمان بگویید و اینکه راه‌اندازی رشته آن در این دانشگاه از چه زمانی کلید خورد.

 

در دانشگاه تهران از خیلی وقت پیش هم در گروه زبان‌شناسی کار تدریس و تحقیق زبان‌شناسی رایانه‌ای انجام می‌شد و هم در پردیس فنی. در گروه زبان‌شناسی می‌توانم بگویم که از همان سال ۶۸ که تز کارشناسی ارشد خود من شروع شد تا الان کار رایانه‌ای ادامه دارد. ابتدا در پردازش گفتار و بعد هم در پردازش متن وارد شدیم. در پردیس فنی هم یادم هست که از همان زمان که من در این حوزه فعالیت می‌کردم مرحوم دکتر کارو لوکس هم دانشجویانی داشتند که در این زمینه مشغول بودند. اما هیچ‌وقت سراغ راه‌اندازی رشته نرفتیم – یعنی من خودم نمی‌رفتم. علت هم این بود که در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران انجام کارهای جدید به لحاظ اداری بسیار سنگین و سخت است، انرژی زیادی می‌خواهد و آخر هم معلوم نیست بشود یا نشود. اما به هر حال از زمانی که خود من معاون دانشکده شدم و آقای دکتر کریمی دوستان هم از گروه زبان‌شناسی به عنوان رئیس دانشکده انتخاب شد، فرصت را برای انجام پیگیری‌های مربوط به این کار مناسب دیدم. در همین زمان بود که دانشکده علوم و فنون نوین تأسیس شد و اعلام شد که رشته‌های میان‌رشته‌ای جدید در این دانشکده برگزار می‌شوند. از آنجا که در رشته زبان‌شناسی رایانه‌ای هم طبق آیین‌نامه وزارت علوم تعدادی از اساتید باید زبان‌شناس باشند و تعدادی هم فنی، بهترین محل برگزاری این دوره را همین دانشکده جدیدالتأسیس دیدیم. پیشنهاد را دادیم و بلافاصله با استقبال مواجه شد.

 

چه مراکز و اساتیدی قرار است در ارائه این رشته همکاری داشته باشند؟

 

از گروه زبان‌شناسی به طور مشخص من، آقای دکتر درزی و آقای دکتر کریمی دوستان و از دانشکده علوم و فنون هم آقای دکتر ویسی و همکارانشان در گروه علوم و فناوری شبکه. آقای دکتر ویسی سال‌هاست که در این زمینه فعالیت می‌کنند و اساتید دیگری هم در آن دانشکده هستند که در حوزه پردازش زبان متخصص‌اند. از پردیس فنی هم آقای دکتر فیلی و همکارانشان را در برنامه قرار داده‌ایم.

 

چه درس‌هایی در رشته زبان‌شناسی رایانه‌ای ارائه می‌شوند و دانشجویان این رشته باید با چه حوزه‌هایی آشنایی داشته باشند؟

 

درس‌ها همان درس‌های مرتبط با زبان‌شناسی، کامپیوتر و ریاضی است که در آئین‌نامه رشته زبان‌شناسی رایانه‌ای در وزارت علوم آمده است.  اما با توجه به این که دوره پنج‌ساله این آئین‌نامه امسال تمام می‌شود، ما به دنبال بازنگری در آن هستیم و می‌خواهیم درس‌های آن را تعدیل کنیم. در خصوص دانشجویان هم من پیشنهاد کرده‌ام که اصلاً از دانشجویان علوم انسانی ورودی نگیریم. علت هم آن است که دانشجویان این رشته باید یک دید سیستماتیک داشته باشند. البته از سوی دیگر نگاه مهندسی صرف نیز کافی نیست و دانشجویان باید به کار زبان‌شناسی هم علاقه‌مند باشند. بهترین حالت این است که ما برای آزمون ورودی درس‌هایی چون ریاضی و کامپیوتر را علاوه بر زبان‌شناسی وارد کنیم و ضریب درس‌ها را طوری تنظیم کنیم که تنها افراد شایسته بتوانند وارد شوند. اما فعلاً که درس‌ها و ضریبشان دست ما نیست، بناست که تنها از رشته‌های کامپیوتر، برق، ریاضی، فیزیک و روانشناسی از علوم انسانی دانشجو بگیریم.

 

بازار کار فارغ‌التحصیلان این رشته را چطور ارزیابی می‌کنید؟ 

 

بازار کار بالقوه زیاد است اما بالفعل هیچ چیز نیست، در واقع می‌توان گفت برای هیچ رشته‌ای بازار کار نیست! مگر آنکه خود فرد دارای توانایی‌های بالا و روابط عمومی خوب باشد. البته موضوع «زبان فارسی در فضای مجازی» بحث مهمی است که اگر دولت - به ویژه شورای عالی فضای مجازی – در این زمینه فعال شود و  حمایت لازم را هم از بخش خصوصی بکند، اتفاقات خوبی در بازار کار این رشته می‌افتد.

 

البته همین الان هم حمایت‌هایی – هرچند محدود – در بحث «زبان فارسی و رایانه» توسط برخی از نهادهای دولتی انجام می‌شود. آیا برنامه‌ای برای انجام پروژه‌های مرتبط با این حوزه با همکاری دانشجویان زبان‌شناسی رایانه‌ای دارید؟

 

بله خوب، من از همان ابتدا هم به صورت طرح‌های پژوهشی با دانشجویان خیلی کار می‌کردم، آن موقع که هیچ زبان‌شناسی دنبال این مسائل نبود. الان هم اساتید باید از فرصت‌های موجود مطلع باشند و دانشجویانشان را وارد کار کنند. البته این‌ها آب‌باریکه‌ای هستند که شاید برای یک کار پژوهشی در طی دوران تحصیل مناسب باشند، اما برای بازار کار بعد از فارغ‌التحصیلی باید سیاست‌گذاری‌ها و حمایت‌های جدی‌تری اتفاق بیافتد. البته من معتقدم که پذیرش دانشجو در این رشته هم نباید به شکل غیر اصولی زیاد شود. من برای دانشگاه خودمان نظرم روی ۵ نفر دانشجو بود که گفتند نمی‌شود و طبق آئین‌نامه وزارت علوم باید حدقل ۷ نفر بگیرید

 

در پایان لطفاً بفرمایید که در خصوص دوره دکتری این رشته هم آیا برنامه‌ای مد نظر هست؟

 

تعریف دوره دکتری بدون در نظر گرفتن یک برنامه کلان تحقیق و توسعه در کشور برای آن رشته معنی ندارد. در حال حاضر چنین برنامه‌ای را برای حوزه زبان و رایانه نداریم. متولی این امر می‌تواند گروه زبان و رایانه فرهنگستان زبان و ادب فارسی یا شورای عالی فضای مجازی و یا هر دوی آن‌ها باشند. برنامه‌ای را آماده کنند و برای تصویب به شورای عالی عتف ببرند تا بحث زبان فارسی در فضای مجازی سر و سامانی پیدا کند